მეცხრე კითხვის წრე: დუალური სისტემა – აირის მერიონ იანგი;

 

მთარგმნელი: ნესტან მღებრიშვილი

რედაქტორი: გიორგი კობახიძე

 

აირის მერიონ იანგი, უბედური ქორწინების მიღმა (1981)

აირის იანგი, „უბედური ქორწინების მიღმა: ორმაგი სისტემების თეორიის კრიტიკა“, ქალები და რევოლუცია: დისკუსია მარქსიზმისა და ფემინიზმის უბედური ქორწინების შესახებ, რედაქტორი: ლიდია სარჯენტი, ბლექ როუზ ბუქს, 1981.

ჰარტმანის ესსე სათაურშივე გამოხატავს სოციალისტური ფემინიზმის სპეციფიკურ პროექტს: მარქსისეულ თეორიასთან „დააქორწინოს“ საუკეთესო ასპექტები ფემინისტური თეორიისა, რომელიც სამოციანებსა და სამოცდაათიანებში ჩამოყალიბდა და ამგვარად გადაასხვაფეროს მარქსისეული თეორია. ჰარტმანი ამტკიცებს, რომ ამგვარ ქორწინებას ჯერ წარმატებისათვის არ მიუღწევია. მისი რეკომენდაციაა, რომ მარქსიზმისა და ფემინიზმის ქორწინება უფრო ძლიერ საფუძველზე უნდა აშენდეს თეორიული ანგარიშის შემუშავების გზით, რომელიც პატრიარქატის სისტემასაც იმდენსავე წონას მიანიჭებს, რამდენსაც კაპიტალიზმის სისტემას. ქალთა განსაკუთრებული მდგომარეობის კაპიტალიზმის შედეგად აღქმის ნაცვლად, როგორც ამას, მისი აზრით, ენგელსი, მიჩელი, დალა კოსტა და ზერეცკი აკეთებენ, ჩვენ უნდა გავიაზროთ, რომ პატრიარქატის სისტემა, როგორც მინიმუმ, თანაბარი მნიშვნელობისაა ქალთა სიტუაციის გააზრების საქმეში. ამგვარად, სოციალისტურმა ფემინისტურმა თეორიამ უნდა მოიძიოს პატრიარქატის სისტემის „მოძრაობის კანონები“, პატრიარქატის შინაგანი დინამიკა და ურთიერთწინააღმდეგობები და გადმოსცეს, თუ როგორ უკავშირდება, ანდაც უპირისპირდება ისინი კაპიტალიზმის დინამიკას.

ჰარტმანის ესსე არაა პირველი, რომელმაც სოციალისტურ ფემინიზმს ორმაგი სისტემების თეორია შესთავაზა. პირიქით, სოციალისტი ფემინისტების უმრავლესობა მხარს უჭერს ორმაგი სისტემების თეორიის რომელიმე ვერსიას მაინც. თუმცა, მე უნდა აღვნიშნო, რომ ორმაგი სისტემების თეორია ვერ გაამთელებს მარქსიზმისა და ფემინიზმის უბედურ ქორწინებას. არსებობს ბევრი კარგი მიზეზი იმის დასაჯერებლად, რომ ქალთა მდგომარეობა არ არის გამოწვეული საზოგადოებრივი კავშირების ორი ცალკეული სისტემის მიერ, რომელთაც ცალკეული სტრუქტურები, მოძრაობა და ისტორია აქვთ. ფემინისტური მარქსიზმი არ უნდა დაკმაყოფილდეს ორი თეორიის მარტივი „ქორწინებით“, მარქსიზმისა და ფემინიზმისა, რომლებიც ორ სისტემას, კაპიტალიზმსა და პატრიარქატს გამოხატავენ. სოციალისტური ფემინიზმის პროექტი უნდა იყოს ერთი თეორიის განვითარება, როგორც მარქსიზმის, ასევე რადიკალური ფემინიზმის საუკეთესო მოსაზრებებისაგან; ამ თეორიამ უნდა შეძლოს კაპიტალისტური პატრიარქატის გაგება, როგორც ერთი სისტემისა, რომლის ფარგლებშიც ქალთა ჩაგვრა ძირითადი ატრიბუტია.

 

ორმაგი სისტემების თეორია

ორმაგი სისტემების თეორიის სხვა მხარდამჭერების მსგავსად, ტრადიციული მარქსიზმითა და რადიკალური ფემინიზმით, როგორც ცალკეული მოვლენებით გამოწვეული უკმაყოფილება მოტივაციას აძლევს ჰარტმანს, შეიმუშავოს ორმაგი სისტემების თეორიის თავისებური კონცეფცია. ის ამბობს, რომ ტრადიციული მარქსიზმის კატეგორიები თავისთავად უგულვებელყოფს გენდერს და რომ აქედან გამომდინარე, კაპიტალიზმის ფარგლებში ქალთა მდგომარეობის მარქსისეული ანალიზები ვერ ახერხებს, ყურადღების ცენტრში მოაქციოს გენდერული დიფერენცირებისა და იერარქიის საკითხები.

ფემინისტურმა თეორიამ ეს შეცდომა გენდერული იერარქიის ანალიზის აღსაწერად პატრიარქატის კონცეფციის შემუშავებით გამოასწორა. თუმცა, ჰარტმანის მიხედვით, რადიკალურ ფემინისტურ თეორიას რამდენიმე პრობლემა აქვს. ის ზედმეტად ექსკლუზიურადაა ორიენტირებული ბავშვთა აღზრდაზე, როგორც ქალთა მდგომარეობის განმსაზღვრელ ფაქტორზე. ის პატრიარქატს მხოლოდ და მხოლოდ ფსიქოლოგიურ, ანდაც კულტურულ ფენომენად მიიჩნევს და არა სისტემად, რომელსაც მატერიალური საფუძველი აქვს ნამდვილ საზოგადოებრივ კავშირებში. დაბოლოს, რადიკალური ფემინისტური ანგარიში მიიჩნევს, რომ პატრიარქატი სრულიად ისტორიის თუ არა, მისი ნაწილის მანძილზე მაინც, პრაქტიკულად უცვლელი რჩება.

შედეგად, როგორც ტრადიციული მარქსიზმის, ასევე რადიკალური ფემინიზმის სისუსტეების წამლად ჰარტმანი ორმაგი სისტემების თეორიას გვთავაზობს. ჩვენ ჩვენს საზოგადოებაში ქალთა ჩაგვრა უნდა მივიჩნიოთ როგორც კაპიტალიზმის, ასევე პატრიარქატის შედეგად. პატრიარქატი განისაზღვრება, როგორც „საზოგადოებრივი კავშირები კაცებს შორის, რომელთაც მატერიალური საფუძველი აქვს და იერარქიულობის მიუხედავად, აყალიბებს ან ქმნის დამოუკიდებლობასა და სოლიდარობას კაცებს შორის, რაც აძლევს მათ შესაძლებლობას, იბატონონ ქალებზე“ (ჰარტმანი, გვ. 14). პატრიარქალური კავშირები არის ფენომენები, რომლებიც სრულიად განსხვავდება წარმოების ეკონომიკური კავშირებისაგან, რომელთა ანალიზსაც ტრადიციული მარქსიზმი აკეთებს. კაპიტალი და პატრიარქატი საზოგადოებრივი კავშირების განსხვავებული ფორმებია, ინტერესების განსხვავებული ჯგუფები, რომელთაც არ გააჩნიათ რაიმე აუცილებელი ურთიერთობა ან პოტენციური კონფლიქტი. მიუხედავად იმისა, რომ რთულია, ანალიტიკურად განვაცალკევოთ საზოგადოების სპეციფიკური ელემენტები, რომლებიც მხოლოდ პატრიარქატს, ან მხოლოდ კაპიტალიზმს მიეწერება, ჩვენ ეს აუცილებლად უნდა გავაკეთოთ. ჩვენ უნდა გამოვყოთ პატრიარქატისათვის დამახასიათებელი „მოძრაობის კანონები“, რომლებიც განსხვავებულია წარმოების წესისა და კავშირებისაგან და გავიაზროთ პატრიარქატის სისტემის სპეციფიკური წინააღმდეგობების ურთიერთკავშირი კაპიტალიზმის სისტემის სპეციფიკურ წინააღმდეგობებთან.[1]

ორმაგი სისტემების თეორიის ყოველი ვერსია იწყება იმ მოსაზრებით, რომ პატრიარქალური ურთიერთკავშირები განსაზღვრავს კავშირების სისტემას, რომელიც მკაფიოდაა განსხვავებული და დამოუკიდებელი წარმოების იმ კავშირებისაგან, რომელთაც ტრადიციული მარქსიზმი აღწერს. ანგარიშმა, შესაძლოა, ორი განსხვავებული სახე მიიღოს იმის აღწერისას, თუ რატომაა პატრიარქატი განცალკევებული წარმოებითი კავშირების ეკონომიკური სისტემისაგან. ერთი მხრივ, შესაძლოა, შევინარჩუნოთ რადიკალური ფემინისტური კონცეფცია პატრიარქატისა, როგორც იდეოლოგიური და ფსიქოლოგიური სტრუქტურისა. ამის შედეგად, ორმაგი სისტემების თეორია შეეცდება, შეიმუშავოს ანგარიში ამ იდეოლოგიური და ფსიქოლოგიური სტრუქტურის ურთიერთქმედებისა საზოგადოების მატერიალურ კავშირებთან. მეორე მხრივ, შესაძლოა, შევიმუშავოთ ანგარიში პატრიარქატისა, როგორც თავისთავად მატერიალური საზოგადოებრივი კავშირების სისტემისა, რომელიც დამოუკიდებელია წარმოების საზოგადოებრივი კავშირებისაგან, თუმცა ურთიერთკავშირშია მათთან.

ჯულიეტ მიჩელის მიდგომა ნაშრომში „ფსიქოანალიზი და ფემინიზმი“ წარმოადგენს ამ ალტერნატივებიდან პირველის მაგალითს. ის პატრიარქატს უნივერსალურ და ფორმალურ იდეოლოგიურ სტრუქტურად მიიჩნევს. „პატრიარქატი აღწერს უნივერსალურ კულტურას – თუმცა, წარმოების თითოეული სპეციფიკური წესი ამას განსხვავებული იდეოლოგიური ფორმით გამოხატავს.“[2]

კაცები შედიან ისტორიის კლასის მიერ დომინირებულ სტრუქტურაში, ქალები კი (როგორც ქალები, რაც არ უნდა იყოს მათი სამუშაო წარმოებაში) ორგანიზაციის ფარგლებში ნათესაობის თარგით განისაზღვრებიან. განსხვავებები კლასში, ისტორიულ ეპოქასა და სპეციფიკურ საზოგადოებრივ მდგომარეობაში ცვლის ქალურობის გამოხატულებას; თუმცა, მამის კანონთან მიმართებაში, ყოველი ქალის მდგომარეობა შედარებითია.[3]

მიჩელის აზრით, პატრიარქალური სტრუქტურები, რომლებსაც, მისი მტკიცებით, ფროიდისეული თეორია გამოხატავს, არსებობს პრეისტორიულ, ანდაც ისტორიისგარეშე იდეოლოგიურ ფონად წარმოების წესის ცვლილებებისათვის. ეს იდეოლოგიური და ფსიქოლოგიური სტრუქტურა, რომელიც ეკონომიკური კავშირების მიღმა არსებობს, ყველგან ერთი და იგივე ფორმით გვხვდება. რა თქმა უნდა, მიჩელი არ უარყოფს, რომ ქალთა მდგომარეობა სხვადასხვა საზოგადოებრივ პირობებში კონკრეტულად განსხვავებულია. ქალთა მდგომარეობაში ამგვარ განსხვავებებს ვეხებით იმ გზით, რომლითაც წარმოების ნებისმიერი მოცემული წესის კონკრეტული სტრუქტურები ურთიერთობს პატრიარქატის უნივერსალურ სტრუქტურებთან.

ორმაგი სისტემების თეორიის ეს ვერსია არასწორად ახდენს ქალთა ჩაგვრის უნივერსალიზებასა და დეჰისტორიზაციას. პატრიარქატის წარმოდგენამ, როგორც უნივერსალური სისტემისა, რომელსაც ისტორიის მანძილზე ერთი და იგივე ფუნდამენტური სტრუქტურა აქვს, შესაძლოა, სერიოზული კულტურული, რასობრივი და კლასობრივი მიკერძოება გამოიწვიოს.[4] გარდა ამისა, სხვადასხვა საზოგადოებრივ პირობებში ქალთა მდგომარეობის ფორმასა და ხასიათში განსვავებების აღწერა, როგორც მხოლოდ და მხოლოდ პატრიარქატის ერთი და იგივე უნივერსალური სისტემის სხვადასხვაგვარი „გამოხატულებებისა“, ქალთა ჩაგვრის სიღრმისა და სირთულის ტრივიალიზებას იწვევს.

თუმცა, ორმაგი სისტემების თეორიის ამ ვერსიის ძირითადი პრობლემა ისაა, რომ იგი არ ანიჭებს პატრიარქატის სავარაუდო სისტემას იმხელა მნიშვნელობას, რამხელასაც წარმოების წესის სისტემას და ამ ორის ურთიერთდამოუკიდებლობასაც არ აღიარებს. იგი გულისხმობს, რომ ყოველი კონკრეტული საზოგადოებრივი კავშირი წარმოებითი კავშირების ეკონომიკურ სისტემას მიეკუთვნება. ამგვარად, იგი არ უტოვებს მატერიალურ წონას პატრიარქატის სისტემას, რომელსაც იგი განსაზღვრავს დამოუკიდებლად წარმოებითი კავშირების სისტემისაგან. ამგვარად, იგი ქალთა მდგომარეობის აღწერას წარმოებითი კავშირების ტრადიციულ თეორიას ანდობს. პატრიარქატის თეორია ქმნის ქალთა ჩაგვრის ფორმას, თუმცა, ტრადიციული მარქსისტული თეორია ქმნის მის შემცველობას, სპეციფიკას, დიფერენცირებას და ცვლილების მამოძრავებელ ძალას. ამგვარად, ორმაგი სისტემების თეორიის ეს ვერსია ვერ უთხრის ძირს ტრადიციულ მარქსიზმს, რადგან იგი სწორედ ამ უკანასკნელს უთმობს თეორიულ ჰეგემონიას ისტორიულად მატერიალურ საზოგადოებრივ კავშირებთან მიმართებაში.[5]

აღიარებს რა ორმაგი სისტემების თეორიის პირველი ვერსიის ამგვარ სისუსტეებს, ჰარტმანი ირჩევს მეორეს. იგი ხაზს უსვამს იმას, რომ პატრიარქატს მატერიალური საფუძველი აქვს კონკრეტული კავშირების სტრუქტურაში და ამტკიცებს, რომ პატრიარქატის სისტემა თავად განიცდის ისტორიულ ცვლილებას. თუმცა, ჰარტმანის აღწერის ეს სიძლიერე ასუსტებს მის არგუმენტს ორმაგი სისტემების ისეთი თეორიის სასარგებლოდ, რომელიც პატრიარქატს წარმოებითი კავშირებისაგან განცალკევებულ სისტემად მოიაზრებს. ჰარტმანი ამტკიცებს, რომ „მატერიალური საფუძველი, რომელზეც პატრიარქატია დამყარებული, ყველაზე მნიშვნელოვნად კაცების მიერ ქალთა სამუშაო ძალის კონტროლში გამოიხატება“ და „კაცები ამ კონტროლს ქალებისათვის ყველაზე აუცილებელ ნაყოფიერ რესურსებთან წვდომაში ხელის შეშლით ინარჩუნებენ“ (ჰარტმანი, გვ. 15), თუკი ეს მართლაც ასეა, მაშ, პატრიარქატის განცალკევება წარმოების საზოგადოებრივი კავშირების სისტემისაგან ანალიტიკური მიზნებითაც კი შეუძლებელია. ჰარტმანი ამბობს, რომ პატრიარქალური საზოგადოებრივი კავშირები თანამედროვე კაპიტალიზმის ფარგლებში არაა მიჯაჭვული მხოლოდ ოჯახთან და კაპიტალისტურ სამუშაო ადგილებში და სხვა, ოჯახის გარე ინსტიტუტებშიც არსებობს, თუკი ეს ასეა, მაშ, რთულია, გავიგოთ, თუ რა პრინციპზე დაყრდნობით შეგვიძლია ამ პატრიარქალური კავშირების განცალკევება კაპიტალიზმის საზოგადოებრივი კავშირებისაგან. ჰარტმანი უშვებს, რომ „იგივე მახასიათებლები, როგორიცაა შრომის დანაწილება, ხშირად პატრიარქატსაც და კაპიტალიზმსაც თანაბრად აძლიერებს და ზედმიწევნით პატრიარქალურ კაპიტალისტურ საზოგადოებაში პატრიარქატის მექანიზმების იზოლირება ძალიან რთულია“ (ჰარტმანი, გვ. 29). თუმცა, იგი მაინც დაჟინებით მოითხოვს, რომ პატრიარქატი უნდა განვაცალკევოთ. თუმცა, კეთილგონივრულია იმის აღირება, რომ თუკი პატრიარქატი და კაპიტალიზმი იდენტურ საზოგადოებრივ და ეკონომიკურ სტრუქტურებში გამოიხატება, ე.ი. ისინი არა ორ, არამედ ერთ სისტემას მიეკუთვნება.

ორმაგი სისტემების ის თეორეტიკოსები, რომლებიც მეორე მიდგომას ანიჭებენ უპირატესობას და პატრიარქატს ცალკეული მატერიალური კავშირების ერთობლიობად მიიჩნევენ, ამ პრობლემას ჭრიან პატრიარქატის სისტემად, ანდაც, წარმოების წესად წარმოდგენით, რომელიც წარმოების კაპიტალისტურ წესთან ერთად არსებობს. მაგალითად, ენ ფერგიუსონი ამტკიცებს, რომ ისტორიის მანძილზე, ოჯახი არის კერა წარმოების კონკრეტული ტიპისა, რომელიც განცალკევებულია მატერიალური საქონლის წარმოებისაგან. იგი ამ ტიპის წარმოებას სექსუალურ-ემოციურ წარმოებას უწოდებს, საკუთარი წარმოებითი კავშირებით, რომლებიც განცალკევებულია კაპიტალისტურისაგან. თანამედროვე ბირთვულ ოჯახში კაცები ახდენენ ქალების ექსპლუატაციას მათი სექსუალურ-ემოციური შრომის მითვისებით, საპასუხო ქმედების გარეშე. ამგვარად, ტრადიციული მარქსისეული გაგებით, ქალები ცალკეულ კლასს წარმოადგენენ. თანამედროვე საზოგადოებაში პატრიარქატისა და კაპიტალიზმის ურთიერთკავშირი გულისხმობს ურთიერთკავშირს წარმოების ამ ორ წესს შორის; ერთმანეთის გადაკვეთის გარდა, ამ წესებს ურთიერთდაძაბულობაც ახასიათებს.[6] სოციალისტ ფემინისტებს, რომლებიც კაპიტალიზმის ფარგლებში ოჯახს წარმოების ფეოდალური წესის ნაკვალევად მიიჩნევენ,[7] თანამედროვე საზოგადოებაში ქალთა მდგომარეობის (მდგომარეობისა, რომელიც წარმოების ორ წესს შორის ურთიერთკავშირის შედეგადაა ჩამოყალიბებული) შესახებ ისეთივე შეხედულება აქვთ, როგორიც მათ, ვისაც გამრავლებისა და წარმოების წესების განცალკევება სურს.[8] ჰარტმანიც მსგავსად განაცალკევებს წარმოების ორ „ტიპსა“ თუ „ასპექტს“ – წარმოება ხალხისა და წარმოება ნივთებისა. თუმცა, იგი „ხალხის წარმოებას“ წარმოების ცალკეულ წესად არ წარმოაჩენს;[9] ამავდროულად, მას არ სურს, რომ წარმოების ეს ტიპი ოჯახთან იყოს მიჯაჭვული, თუმცა ბუნდოვანია, თუ სად ექნება მას ადგილი, ან როგორ შეიძლება მისი განცალკევება ურთიერთობებისაგან, რომელთა ფარგლებშიც ადამიანები ნივთებს აწარმოებენ.

როგორც ჩანს, იმისათვის, რომ გვქონდეს ორმაგი სისტემების თეორია, რომელიც პატრიარქატს იდეოლოგიური და ფსიქოლოგიური სტრუქტურის გარდა კონკრეტული კავშირების სისტემადაც მიიჩნევს, საჭიროა, პატრიარქატი წარმოების ცალკეულ სისტემად წარმოვაჩინოთ. თუმცა, თითქმის უცვლელია, რომ ეს მიდგომა დამოკიდებულია იმაზე, რასაც როზალინდ პეჩესკი „ცალკეული სფეროების მოდელს“ უწოდებს; როგორც წესი, ეს მოდელი ოჯახის ეკონომიკისაგან განცალკევებისა და ოჯახის ფარგლებში პატრიარქატის სპეციფიკური ურთიერთკავშირების ადგილმდებარეობის განსაზღვრის ფორმას იღებს.[10] თუმცა, ცალკეული სფეროების მოდელი საკმაო რაოდენობის პრობლემებთანაა დაკავშირებული.

კაპიტალიზმის ერთ-ერთი მახასიათებელი ნიშანი ნაყოფიერი საქმიანობის ნათესაური ურთიერთკავშირებისაგან განცალკევება და შესაბამისად, საზოგადოებრივი ცხოვრების ორი სფეროს შექმნაა. ამ მოსაზრების გამოთქმა და იმის ჩვენება, თუ როგორ შეუქმნა ამ განცალკევებამ ისტორიულად უნიკალური მდგომარეობა ქალებს, სოციალისტური ფემინისტური ანალიზის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიღწევაა.[11] ცალკეული სფეროების მოდელი, რომელიც ორმაგი სისტემების ბევრმა თეორეტიკოსმა ივარაუდა, ოჯახისა და ეკონომიკის კაპიტალიზმისათვის დამახასიათებელ განცალკევებას ერთ უნივერსალურ ფორმად მიიჩნევს.[12] მეტიც, თავად კაპიტალიზმის ფარგლებშიც კი, ეს განცალკევება, შესაძლოა, ილუზორული იყოს. მაგალითად, ბატია ვაინბაუმი და ემი ბრიჯესი თავიანთ ნაშრომში – „სახელფასო ჩეკის მეორე მხარე“ – ამტკიცებენ, რომ თანამედროვე კაპიტალიზმმა მოახდინა არა მხოლოდ წარმოებითი ოპერაციების რაციონალიზება და სოციალიზირება თავისივე ბატონობისა და მატერიალური საჭიროებების შესაბამისად, არამედ მოხმარების თითქოსდა კერძო შრომის რაციონალიზება და სოციალიზირებაც.[13]

რადგან ცალკეული სფეროების მოდელი ასკვნის, რომ პატრიარქალური კავშირების უპირველესი სფერო ოჯახია, იგი ვერ ახერხებს ყურადღების გამახვილებას ქალთა სპეციფიკური ჩაგვრის ხასიათსა და ხარისხზე ოჯახის გარეთ. მაგალითად, რთულია, თანამედროვე კაპიტალიზმის მიერ ქალთა, როგორც სექსუალურ სიმბოლოთა გამოყენება მოხმარების წასახალისებლად აღვიქვათ რაღაც ცალკეული სფეროს ფუნქციად, რომელიც განცალკევებულია მონოპოლისტური კაპიტალიზმის ეკონომიკური მოთხოვნებისაგან. უფრო მარტივად რომ ვთქვათ, ორმაგი სისტემების თეორიას, თითქოს, არ გააჩნია საკმარისი თეორიული აღჭურვილობა იმ სექსისტური ჩაგვრის იდენტიფიცირებისა და ანალიზისათვის, რომელსაც ქალები თანამედროვე სამუშაო ადგილას განიცდიან. როდესაც ამერიკის შეერთებულ შტატებში თექვსმეტ წელს ზევით ქალთა ნახევარზე მეტი დროის ნებისმიერ მონაკვეთში დასაქმებულია და როდესაც მათ ოთხმოცდაათ პროცენტზე მეტი ცხოვრების რომელიმე მონაკვეთში მაინც შრომობს სახლის გარეთ, ამგვარმა წარუმატებლობამ, შესაძლოა, თავად თანამედროვე კაპიტალიზმს მოუტანოს სარგებელი.

უფრო ზოგადად, ეს უმთავრესი წინააღმდეგობაა ორმაგი სისტემების ნებისმიერი თეორიისათვის. მიუხედავად იმისა, თუ როგორ ჩამოვაყალიბებთ მას, ორმაგი სისტემების თეორია ტრადიციულ მარქსიზმს აძლევს უფლებას, პრაქტიკულად უცვლელი ფორმით შეინარჩუნოს თავისი თეორია წარმოებითი კავშირების, ისტორიული ცვლილებისა და კაპიტალიზმის სტრუქტურის ანალიზის შესახებ. როგორც ჰარტმანი აღნიშნავს, ეს თეორია სრულიად უგულვებელყოფს გენდერს. ამგვარად, ორმაგი სისტემების თეორია თანხმდება წარმოებითი კავშირების ასეთ, გენდერის უგულვებელმყოფ ანალიზს და მისთვის მხოლოდ გენდერული იერარქიის კავშირების ცალკეული კონცეფციის დამატება სურს. შესაბამისად, ტრადიციული მარქსიზმის მსგავსად, ორმაგი სისტემების თეორია ქალთა ჩაგვრის საკითხს მხოლოდ მარქსიზმის ძირითადი საკითხის დამატებად აღიქვამს.

თუმცა, მანამ, სანამ ფემინისტები მზად არიან, შრომითი საქმიანობიდან გამომდინარე მატერიალური საზოგადოებრივი კავშირების თეორია ტრადიციულ მარქსიზმს გადაულოცონ, ფემინიზმისა და მარქსიზმის ქორწინება ბედნიერი ვერ იქნება. ჰარტმანი ამტკიცებს, რომ პატრიარქატის საფუძველი ქალთა შრომის კონტროლია, რაც ხელს უშლის ქალებს ნაყოფიერ რესურსებთან წვდომაში, თუკი ეს მართლაც ასეა, მაშინ პატრიარქალური კავშირები შინაგანადაა დაკავშირებული სრულიად წარმოებით კავშირებთან. ამგვარად, ტრადიციული მარქსისტული თეორია გააგრძელებს ფემინიზმზე ბატონობას მანამ, სანამ ფემინიზმი წარმოებითი კავშირების შესახებ არსებული ტრადიციული თეორიის სრულფასოვნებას კითხვის ნიშნის ქვეშ არ დააყენებს. თუკი ტრადიციულ მარქსიზმს არ გააჩნია ადგილი გენდერული ურთიერთობებისა და ქალთა ჩაგვრის ანალიზისათვის, მაშინ იგი წარმოებითი კავშირების არასრულფასოვანი თეორიაა. ჩვენი ისტორიული კვლევები და ფემინისტური ინტუიცია გვკარნახობს, რომ ქალთა შრომა ცენტრალურ ადგილს იკავებს წარმოების ნებისმიერ სისტემაში და რომ  სქესობრივი იერარქია ბატონობის ნებისმიერი სისტემის გადამწყვეტი ელემენტია.[14] ჩვენ გვჭირდება ამ ინტუიციის შესაბამისი თეორია წარმოებითი კავშირებისა და საზოგადოებრივი კავშირების შესახებ, რომლებიც გამომდინარეობს იმ კავშირებიდან (და აძლიერებს მათ), რომლებიც გენდერულ კავშირებსა და ქალთა მდგომარეობას უმნიშვნელოვანეს ელემენტებად მიიჩნევს. მარქსიზმთან ქორწინების ნაცვლად, ფემინიზმი უნდა გაბატონდეს მასზე და ამგვარ თეორიად აქციოს იგი. ჩვენ უნდა შევიმუშავოთ ანალიტიკური სტრუქტურა, რომელიც ნებისმიერი კონკრეტული ისტორიული საზოგადოებრივი წარმონაქმნის მატერიალურ საზოგადოებრივ კავშირებს მიიჩნევს ერთ სისტემად, რომლის ფარგლებშიც გენდერული დიფერენცირება მთავარი ატრიბუტია.

 

შრომის დანაწილების ანალიზი

ამ ესსეში მე შემოგთავაზებთ მოსაზრებას, რომ შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილება ამგვარი თეორიის ცენტრალური კატეგორია უნდა იყოს და გავაკეთებ მონახაზს იმის შესახებ, თუ როგორ შეიძლება იმოქმედოს ამ კატეგორიამ ფემინისტური ისტორიული მატერიალიზმის ფარგლებში. კითხვის დროს ხშირად აღმომიჩენია, რომ ბევრი კონკრეტული სოციალისტურ-ფემინისტური ანალიზი, მათ შორის ისინიც, რომლებიც ორმაგი სისტემების თეორიას განიხილავს, ცენტრალურ კატეგორიად არა პატრიარქატს, არამედ შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილებას მოიაზრებს. ამგვარად, მე მწამს, რომ როდესაც ფემინისტური ისტორიული მატერიალიზმის ცენტრალურ კატეგორიად შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების განხილვას ვუჭერ მხარს, მე ვაზუსტებ სოციალისტურ-ფემინისტური თეორიის იმ მახასიათებელს, რომელიც უკვე არსებობს.

ტრადიციული მარქსიზმი საკუთარი ანალიზის ცენტრალურ კატეგორიად კლასს მოიაზრებს. ფემინისტები აცხადებენ, რომ ეს კატეგორია არ ეხმარება ქალთა სპეციფიკური ჩაგვრის ანალიზსა და იდენტიფიცირებას. კლასის კონცეფცია მართლაც უგულვებელყოფს გენდერს. კლასის, როგორც კატეგორიის სწორედ ასეთმა კონცეპტუალურმა წუნმა გამოიწვია ორმაგი სისტემების თეორიის გამოჩენა. რადგან კლასი მოქმედებს, როგორც ძირითადი კონცეფცია საზოგადოებრივი კავშირების მარქსისეული თეორიისათვის და რადგან იგი არ იძლევა საკმარის ადგილს გენდერული დიფერენცირებისა და იერარქიის ანალიზისათვის, გვრჩება ერთადერთი არჩევანი, მოვიძიოთ სხვა კატეგორია და სხვა სისტემა, რომელთა ფარგლებშიც გენდერული კავშირების განხილვა იქნება შესაძლებელი. თუმცა, მე ვფიქრობ, რომ სხვა ალტერნატივაც გვაქვს. ვეთანხმებით რა იმ მოსაზრებას, რომ კლასის კატეგორია გენდერს უგულვებელყოფს და შესაბამისად, არ ძალუძს ქალთა მდგომარეობის გამოაშკარავება, ჩვენ მაინც შეგვიძლია, დავრჩეთ მატერიალისტურ სტრუქტურაში შრომის დანაწილების კატეგორიის ისეთ ფუნდამენტურ პოზიციამდე ამაღლებით (კიდევ უფრო ფუნდამენტურამდე თუ არა), როგორიც კლასს უჭირავს. ამ კატეგორიას შეუძლია, მოგვცეს შრომითი საქმიანობის საზოგადოებრივი კავშირების გენდერულად დიფერენცირებული გზით გაანალიზების საშუალება.

[…]

 

შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილება

ტერმინით „შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილება“, მე ვაპირებ, შევეხო შრომის ყოველგვარ სტრუქტურირებულ, გენდერულ დიფერენცირებას საზოგადოებაში. ქალთა ისეთი ტრადიციული ამოცანები, როგორიცაა შვილების გაჩენა და აღზრდა, სნეულთა მოვლა, სახლის დალაგება, საკვების მომზადება და ა.შ. ისევეა შრომის კატეგორიის ნაწილი, როგორც ქარხანაში ნივთების წარმოება. შრომის ან წარმოების კატეგორიის გამოყენება მხოლოდ თანამედროვე ქარხანაში კონკრეტული მატერიალური საგნების შექმნის განსასაზღვრად მარქსისტული თეორიის ერთ-ერთი არასაჭირო ტრაგედიაა.[15] „წარმოებითი კავშირები“ ან „შრომითი საქმიანობიდან გამომდინარე საზოგადოებრივი კავშირები“ უნდა ნიშნავდეს საზოგადოებრივ კავშირებს, რომლებიც ჩართულია ნებისმიერ ამოცანასა თუ საქმიანობაში, რომელსაც საზოგადოება საჭიროდ მიიჩნევს. ამგვარად, ჩვენს საზოგადოებაში, ურთიერთობა მეძავ ქალებსა და მათ სუტენიორებს, ან იმ ორგანიზაციებს შორის, რომელთათვისაც ისინი მუშაობენ, ამ თვალსაზირისით, წარმოებითი კავშირია. შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების კატეგორიის გამოყენება საშუალებას გვაძლევს, გავაანალიზოთ საზოგადოებრივი კავშირები, რომლებიც გამომდინარეობს სრულიად საზოგადოების შრომითი საქმიანობიდან გენდერის ღერძის გარშემო.[16]

მე მგონია, რომ შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზი შეეცდება, პასუხი გასცეს შემდეგ კითხვებს: რომლებია შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების უმთავრესი ხაზები კონკრეტული საზოგადოებრივი წარმონაქმნის ფარგლებში და რა არის გენდერულად განსაზღვრული ამოცანების ხასიათი და საზოგადოებრივი მნიშვნელობა? როგორ უდევს საფუძვლად შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილება ეკონომიკური ორგანიზების სხვა ასპექტებს და როგორ უდევს იგი საფუძვლად ძალაუფლებისა და ბატონობის ურთიერთობებს საზოგადოებაში, მათ შორის გენდერული იერარქიების თვალსაზრისით? როგორ შეესაბამება შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილება სქესობრივი და ნათესაური კავშირების ორგანიზებას? რა უდევს საფუძვლად შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ცვლილებას ამ კონკრეტული სტრუქტურის ფარგლებში? როგორ გამოიწვია შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ფარგლებში მომხდარმა ცვლილებებმა ცვლილებები ქალებისა და კაცების ურთიერთობებში, სხვა ეკონომიკურ ურთიერთობებში, პოლიტიკურ კავშირებსა და იდეოლოგიურ სტრუქტურებში?

შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზს, შესაძლოა, რამდენიმე უპირატესობა ჰქონდეს ორმაგი სისტემების თეორიის მიდგომასთან შედარებით. იგი გენდერულ კავშირებსა და ქალთა მდგომარეობას ისტორიულ-მატერიალისტური ანალიზის ყურადღების ცენტრში აყენებს. წარმოების საზოგადოებრივი კავშირების მარქსისეულმა ანალიზმა ქალთა სპეციფიკური მდგომარეობა ყურადღების ცენტრში უნდა დააყენოს შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზის მეშვეობით. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შედეგი იქნება არა მხოლოდ კაცთა ბატონობის მნიშვნელობის შემცირება ან უგულვებელყოფა, რაც უკვე საკმაოდ ცუდია, არამედ სრულიად ეკონომიკური და საზოგადოებრივი კავშირების სტრუქტურის უმთავრესი ელემენტების დავიწყებაც. მაგალითად, ბერძნული და რომაული საზოგადოებების ეკონომიკური ორგანიზებისათვის და წარმოების მონური წესისათვის, რომელიც იქ არსებობდა, საკმაოდ მნიშვნელოვან ცვლილებას იწვევდა ის ფაქტი, რომ იქ ოჯახს ქალი განაგებდა. ამგვარად, ქალებს ყველაზე პირდაპირი ურთიერთობა ჰქონდათ ოჯახის მონებთან მაშინ, როდესაც კაცებს გააჩნდათ მოძრაობის უნარი სავაჭრო და საომარი მიზნებისათვის და თავისუფალი დრო კულტურის წარმოებისათვის და პოლიტიკაში მონაწილეობისათვის.[17]იგივე მოსაზრება შეიძლება გამოითქვას შუა საუკუნეების ევროპაში გაბატონებული კლასის წარმომადგენელი ქალების შესახებაც.[18]

შესაძლოა, შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზმა უზრუნველყოს შესაძლებლობა, გენდერული ურთიერთობები მოვიაზროთ არა მხოლოდ როგორც წარმოებითი კავშირების ცენტრალური ასპექტი, არამედ, როგორც მათი სტრუქტურის ფუნდამენტური ნაწილიც, რადგან შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილება შრომის პირველი დანაწილებაა და ე.წ. პრიმიტიულ საზოგადოებებში, იგი შრომის ერთადერთი ინსტიტუციონალიზებული დანაწილებაა. ამგვარად, შრომის საზოგადოებრივი დანაწილების სხვა ფორმების ჩამოყალიბება, როგორებიცაა გონებრივი და ფიზიკური შრომის განცალკევება, შესაძლოა, აიხსნას მხოლოდ შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ფარგლებში მომხდარი ცვლილებებისა და იმ ეფექტების გათვალისწინებით, რომლებიც ამგვარ ცვლილებებს შეიძლება ჰქონდეს კავშირებზე ყოველი სქესის წარმომადგენლებს შორის და იმ შესაძლებლობების განხილვით, რომლებსაც ამგვარი ცვლილებები მათთვის ხელმისაწვდომს ხდის.

რაც უფრო მნიშვნელოვანია, სერიოზულმა ემპირიულმა გამოძიებაა, შესაძლოა, გამოააშკარაოს ის ფაქტი, რომ კლასის რადიკალური ფემინისტური აღწერა, რომელიც სქესზეა დაფუძნებული – აღწერა, რომელსაც ორმაგი სისტემების თეორია უგულვებელყოფს – შესაძლოა, შესაფერისი აღმოჩნდეს ისტორიული მატერიალიზმის თეორიისათვის. ამის გაკეთება არ ნიშნავს იმის მტკიცებას, რომ კლასობრივი ბატონობა სქესობრივი ჩაგვრიდან გამომდინარეობს (ასე წერს შულამით ფაიერსთოუნი საკუთარ ნაშრომში „სქესის დიალექტიკა“).[19] პირიქით, ეს ნიშნავს აღწერას კლასობრივი საზოგადოების აღმოცენებისა შრომის გენდერულ ნიშნით დანაწილებაში არსებული ცვლილებებიდან. ენგელსი თავის ნაშრომში „ოჯახის, კერძო საკუთრებისა და სახელმწიფოს წარმოშობა“ რაღაც ამგვარს გვთავაზობს, თუმცა, იგი ასეთი ნაბიჯის არსს ვერ იაზრებს, რაც ამგვარ აღწერას მიკერძოებულს ხდის. ელის ბოულდინგი ნაშრომში „ისტორიის ქვედა მხარე“ გვთავაზობს მოსაზრებას, რომ არსებობს კავშირი კლასობრივად დაშრევებულ საზოგადოებასა და იმ ფაქტს შორის, რომ ადრეულ საზოგადოებებში, რაღაც მომენტში კაცებმა დაიწყეს ერთ საქმეში დახელოვნება, ქალებმა კი – არა.[20]

შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილებას ასევე შეუძლია, ამოხსნას ქალთა მორჩილების წარმოშობისა და შენარჩუნების ფენომენი საზოგადოებრივი სტრუქტურის თვალსაზრისით. მაგალითად, ვერც ბიოლოგიური და ვერც ფსიქოლოგიური ანგარიში გვაჩვენებს იმას, თუ როგორ იკავებენ კონკრეტული საზოგადოების წარმომადგენელი კაცები ზემდგომობის ინსტიტუციონალიზებულ პოზიციას ამ საზოგადოებაში. კაცებს ზემდგომობის ინსტიტუციონალიზებული პოზიციის დაკავება შეუძლიათ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი შრომითი საქმიანობიდან აღმოცენებული საზოგადოებრივი კავშირების ორგანიზება აძლევს მათ წვდომას ისეთ რესურსებთან, რომლებიც ქალებს არ გააჩნიათ. შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილებას შეუძლია, განმარტოს ეს განსხვავებული წვდომა შრომისა და კონტროლის საშუალებებთან და ამგვარად, მას შეუძლია განმარტოს, თუ როგორ იქმნება, ნარჩუნდება და იცვლება კაცთა ბატონობის ინსტიტუტები.[21]

რა თქმა უნდა, ბიოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ ელემენტებს საკუთარი ადგილი გააჩნია ქალთა მდგომარეობისა და ჩაგვრის აღწერაში. მაგალითად, ერთ-ერთი ფაქტორი, რომელიც საზოგადოებების უმეტესობაში შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილებას განაპირობებს, ქალთა ბიოლოგიური, რეპროდუქციული ფუნქციაა. მეტიც, შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ნებისმიერი აღწერა ასკვნის, რომ გენდერები არსებობს – იგულისხმება ადამიანთა სოციო-კულტურული დაყოფა და კლასიფიკაცია მათი ბიოლოგიური სქესის მიხედვით. რადგან შრომის ნებისმიერი კონკრეტული გენდერული ნიშნით დანაწილება ასკვნის გენდერულ იდენტიფიცირებასა და სიმბოლურ განვითარებას, ჩვენ გენდერის აღწერილობა გვჭირდება. მე ვფიქრობ, რომ ამგვარი აღწერილობა ფსიქოლოგიური უნდა იყოს. გენდერული დიფერენცირების წარმოშობის, მისი სიმბოლური და იდეოლოგიური მნიშვნელობისა და არსის საუკეთესო აღწერილობა, რომელიც დღესდღეობით გაგვაჩნია, არის ფროიდისეული შეხედულების ფემინისტური მითვისება, რომელიც გადმოცემულია ისეთ ნაშრომებში, როგორებიცაა დოროთი დინერსტაინის „ქალთევზა და მინოტავრი“ და ნენსი ჩოდოროვის „დედობის რეპროდუქცია“. ამგვარი ნაშრომები დამაჯერებლად ამტკიცებს, რომ ქალთა ურთიერთკავშირი პატარა ბავშვებთან განაპირობებს გენდერული დიფერენცირების განვითარებას იმ ფორმით, რომლითაც მას ჩვენ ვიცნობთ; ეს იმასაც ხსნის, თუ რატომ მიიჩნევიან ქალები „სხვად“ კულტურული იდეოლოგიების უმეტესობაში.[22] თუმცა, გენდერული იდენტობისა და მისი სიმბოლური სტრუქტურის წარმოშობის ბიოლოგიური აღწერილობა არ უნდა აგვერიოს კაცთა საზოგადოებრივი ძალაუფლებისა და მათი ქალებთან შედარებით პრივილეგირებული მდგომარეობის აღწერილობაში… მიუხედავად იმისა, რომ ეს განსხვავებული აღწერილობები, შესაძლოა, ერთმანეთს განამტკიცებდნენ, ისინი ანალიზის სხვადასხვა დონეებს მიეკუთვნება.

ჰარტმანი თითქოს თავადვე მიიჩნევს, რომ შრომის სქესობრივი ნიშნით დანაწილება კაცთა ბატონობის და შესაძლოა, თავად გენდერის საფუძველია.

შრომის მკაცრი დანაწილება სქესობრივი ნიშნით, საზოგადოებრივი გამოგონება, რომელიც ყოველი ცნობილი საზოგადოებისთვისაა დამახასიათებელი, ქმნის ორ ცალკეულ გენდერს და საჭიროებას, რომ ქალები და კაცები ეკონომიკური მიზეზებით დაუკავშირდნენ ერთმანეთს… შრომის სქესობრივი დანაწილება ასევე ისეთი სქესობრივი სუბკულტურების საფუძველიცაა, რომელთა ფარგლებშიც კაცები და ქალები ცხოვრებას განსხვავებულად გამოცდიან; იგი არის მატერიალური საფუძველი კაცთა ძალაუფლებისათვის, რომელიც გამოიხატება (ჩვენს საზოგადოებაში) არა მხოლოდ საოჯახო საქმიანობის არშესრულებასა და აღმატებული დასაქმების შოვნაში, არამედ ფსიქოლოგიურადაც. (ჰარტმანი, გვ. 16)

შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზი საშუალებს გვაძლევს, შევიმუშავოთ მატერიალური ანალიზი შრომის საზოგადოებრივი კავშირებისა გენდერულად სპეციფიკური ტერმინებით იმ დასკვნის გამოტანის გარეშე, თითქოს ზოგადად ყოველ ქალს, ანდაც, ყოველ ქალს რომელიმე კონკრეტულ საზოგადოებაში საერთო, უნიფიცირებული მდგომარეობა აქვს. მე მწამს, რომ ეს ამგვარი ანალიზის ერთ-ერთი უმთავრესი ღირსებაა. რადგან ორმაგი სისტემების თეორია პოსტულატად მიიჩნევს ცალკეულ სისტემას, რომელიც ფონად გასდევს ქალთა ჩაგვრას, იგი ხშირად აცხადებს, რომ როგორც ქალები, ჩვენ იდენტურ მდგომარეობაში ვართ მიუხედავად ჩვენი ისტორიული ადგილმდებარეობისა თუ მდგომარეობისა. თუმცა, შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზს შეუძლია, თავი აარიდოს ამ ცრუ იდენტიფიცირებას და ამავდროულად, ყურადღება გაამახვილოს ქალთა გენდერულად სპეციფიკურ მდგომარეობასა და ჩაგვრაზე. შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზი კარგად აღიქვამს შრომისა და დისტრიბუციის კავშირების გენდერული სტრუქტურის ფართო ღერძს და იმასაც, რომ კონკრეტულ საზოგადოებაში კონკრეტული ამოცანები და ფუნქციები ყოველთვის (ან როგორც წესი) ერთი სქესის წარმომადგენლების მიერ სრულდება. ეს არ ნიშნავს აუცილებლად იმის მტკიცებას, რომ ამ სქესის ყოველ წარმომადგენელს საერთო მდგომარეობა აქვს. ზოგიერთ საზოგადოებაში, ყოველმა ქალმა გარკვეული ამოცანები უნდა შეასრულოს, თუმცა საზოგადოებების უმეტესობაში, ქალთა ამოცანები და მდგომარეობა განსხვავდება მიუხედავად იმისა, რომ ისინი სპეციფიკურია გენდერული ნიშნით.

შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზს შეუძლია არა მხოლოდ ქალთა მდგომარეობათა შორის სპეციფიკური განსხვავებების აღწერა, არამედ ამ განსხვავებების იმაზე უკეთ შეფასება, ვიდრე ამას ორმაგი სისტემების თეორია აკეთებს. კონკრეტულად, ქალთა მორჩილების ფორმის ან ხარისხის განსხვავებათა აღწერა საჭიროებს იმის ხაზგასმას, თუ კონკრეტულად რას აკეთებენ ქალები კონკრეტულ საზოგადოებაში. მაგალითად, გასაკვირი სულაც არაა, რომ ქალები კაცებთან მაშინ უფრო თანასწორნი არიან, როდესაც იარაღსა და საბრძოლო ქმედებებზე მიუწვდებათ ხელი, ვიდრე მაშინ, როდესაც ამ სფეროებში კაცები მონოპოლიით სარგებლობენ.[23] მეტიც, შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზი, შესაძლოა, ნაყოფიერი იყოს იმის აღწერაში, თუ რატომ არ იკავებენ ზოგიერთ საზოგადოებაში – მაგალითად, იროკეზებში – ქალები დამორჩილებულ პოზიციას.[24]

როდესაც შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ფენომენს ამხელა მნიშვნელობას ვანიჭებ, მე არ ვცდილობ იმის დამტკიცებას, რომ შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილებას შეუძლია, აღწეროს კონკრეტული საზოგადოების წევრ ქალთა მდგომარეობის ყოველი ასპექტი. მე მხოლოდ იმას ვაცხადებ, რომ ქალთა მდგომარეობის რაღაც კონკრეტული ფენომენის აღწერის ან ახსნის მცდელობისას, ჩვენ აუცილებლად უნდა გავუსვათ ხაზი მის თანაფარდობას შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილებასთან. მე ვფიქრობ, რომ შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილება ყოველთვის უნდა იყოს ერთ-ერთი ნაწილი – და არასოდეს ერთადერთი ნაწილი – ქალთა მდგომარეობის ნებისმიერი ასპექტის განმარტებისა.[25]

მეტიც, როდესაც ფემინისტური ისტორიული მატერიალიზმისათვის შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების ანალიზს გთავაზობთ, მე ვაცხადებ, რომ სრულიად საზოგადოებრივი წარმონაქმნის ეკონომიკური სტრუქტურა და მის ფარგლებში ბატონობის კავშირები მოითხოვს განსაკუთრებული ყურადღების მიქცევას შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების სტრუქტურისათვის. ამ კატეგორიის მეშვეობით, სოციალისტ ფემინისტებს შეუძლიათ, ერთი მხრივ კლასის, ბატონობის, წარმოებისა და დისტრიბუციის კავშირების ფენომენები და მეორე მხრივ – ქალთა ჩაგვრის ფენომენი, ერთი და იგივე სოციო-ეკონომიკური სისტემის ასპექტებად აღიქვან. ამ გზით, ჩვენ შეგვიძლია, ყოველ მარქსისტს მოვთხოვოთ, ქალთა მდგომარეობისა და ჩაგვრის საკითხები საზოგადოებრივი წარმონაქმნების თავიანთი ანალიზის გადამწყვეტ ასპექტებად მიიჩნიონ. ამ განყოფილებაში მოცემული მასალის უმნიშვნელოვანესი მიზანი იყო შემოთავაზება მიმართულებებისა ფემინისტურ-მატერიალისტური თეორიისათვის, რომელიც გენდერულ დიფერენცირებას მნიშვნელოვან ელემენტად მიიჩნევს ნებისმიერ საზოგადოებაში წარმოებითი კავშირების აღწერისას. ამჟამად უკვე აშკარა უნდა იყოს, რომ საჭიროა თეორია, რომელიც ქალთა მდგომარეობას კაპიტალიზმის სისტემის გააზრების საქმეში გადამწყვეტ ასპექტად მიიჩნევს. შემდგომ განყოფილებაში გავაკეთებ მცირე მონახაზს კაპიტალიზმის ფარგლებში ქალთა მდგომარეობის შესახებ, რომელიც ამგვარ თეორიას მიესადაგება.

 

გენდერული ნიშნით დანაწილება და კაპიტალისტური პატრიარქატი

[…]

კაპიტალიზმის ისტორიის მანძილზე, ქალები ასრულებდნენ იმ კლასიკურ ფუნქციებს, რომელთაც მარქსი შრომის სარეზერვო არმიის ფუნქციებად ასახელებს.[26] ისინი ასრულებდნენ მუშათა გაერთიანების როლს, რომელთა გადაჩოჩებაც წარმოების ახალ სფეროში უკვე დასაქმებულებისათვის ადგილის შეცვლის გარეშეა შესაძლებელი, გაერთიანებისა, რომლის გამოყენებაც მუშათა ხელფასებისა და ბრძოლისუნარიანობის სიდაბლის შესანარჩუნებლადაა შესაძლებელი. კაპიტალიზმის ისტორიის მანძილზე, ყოველთვის, როდესაც ახალ, მზარდ ინდუსტრიაში ახალ მუშათა დიდი რაოდენობა იყო საჭირო, ამ საჭიროებას ყველაზე ხშირად ქალები აკმაყოფილებდნენ. მაგალითად, ნიუ ინგლენდის ქსოვილების ადრეული ქარხნები, მბეჭდავების მსგავსად, აქტიურად ასაქმებდნენ ქალებს.[27] ბევრი საქმიანობა, რომელიც დღეს „ქალის საქმედ“ მიიჩნევა, ოდესღაც იყო დასაქმების სფერო, რომელიც დიდი რაოდენობით მეცხრამეტე საუკუნეში გაიხსნა და შედარებით დახელოვნებული მუშები სჭირდებოდა. მაგალითად, ასე იყო მომვლელების, გამყიდველების, ტელეფონისტებისა და საკანცელარიო საქმიანობაში დასაქმებულთა შემთხვევაში.[28]

დამსაქმებლები ყოველთვის აზვიადებდნენ დანაწევრებას მშრომელებს შორის, რათა დაბალი ხელფასები და დასაქმებულთა მორჩილება შეენარჩუნებინათ. ქალებს ამ მიზნით გამუდმებით იყენებდნენ. კაპიტალიზმის ისტორიის მანძილზე, ქალები ყოველთვის შტრეიკბრეხერთა მზა გაერთიანებას წარმოადგენდნენ. ინდუსტრიალიზაციის ისტორიის მანძილზე, წარმოების პროცესის მექანიზების დროს, კაპიტალისტები ყოველთვის ანაცვლებდნენ კაცებს ქალებითა და ბავშვებით. ხოლო მაშინ, როდესაც კაცების განზრახვა და მოლოდინი დაბლდებოდა, ისინი ხელახლა ასაქმებდნენ მათ და თავიდან იშორებდნენ ქალებსა და ბავშვებს.[29] ასეთივე თარგი შეინიშნება 1930-იანი წლების დეპრესიის დროსაც. დამსაქმებლები ძვირ კაცებს შედარებით იაფი ქალებით ანაცვლებდნენ მანამ, სანამ კაცებში მაღალი ხელფასის მოთხოვნილება დაიკლებდა და დამსაქმებლები ქალების ხელახლა კაცებით ჩანაცვლებას შეძლებდნენ.[30] თანამედროვე სამუშაო ძალაში სქესობრივი სეგრეგაციის შესახებ არსებული ლიტერატურა მიგვითითებს, რომ სქესობრივი ნიშნით დაყოფილი შრომა ახალია მეოცე საუკუნეში. თუმცა, თუკი კაპიტალიზმის ისტორიას კარგად დავაკვირდებით, აღმოვაჩენთ, რომ სქესობრივად აღრეული საქმიანობა ძალიან იშვიათია. მეტიც, ის საქმიანობა, რომელშიც დროის ნებისმიერ მონაკვეთში ქალები უმრავლესობას წარმოადგენენ, ხშირად ნაკლებ ანაზღაურებასა და პრესტიჟთანაა დაკავშირებული, ვიდრე მსგავსი ნიჭის მქონე კაცების ნებისმიერი საქმიანობა იმავე დროს.[31] ამ თვალსაზრისითაც, ქალები ყოველთვის მეორად სამუშაო ძალას წარმოადგენდნენ.

არსებულმა პატრიარქალურმა იდეოლოგიამ და ქალთა შრომის ტრადიციულმა ადგილმა სახლთან ახლოს შესაძლებელი გახადა ქალთა შრომის მარგინალიზება და მეორადი სტატუსი მიანიჭა მას. თუმცა, ბურჟუაზიულმა იდეოლოგიამ ქალთა საოჯახო სფეროსთან ასოცირებისა და სახლის გარეთ შრომისაგან ჩამოშორების  გაფართოება, რომანტიზირება და, ამავდროულად, ტრივიალიზირება გამოიწვია. ქალურობის იდეოლოგია, რომელიც ქალებს არამშრომელებად განსაზღვრავდა, აღმოცენდა, როგორც ქალთა მარგინალიზების უკვე დაწყებული პროცესის გამართლების შედეგი. საკმაოდ გვიანდელ მეცხრამეტე საუკუნეში გამოჩნდა ტრაქტატები, რომლებიც აცხადებდა, რომ ქალთა ჭეშმარიტი მოწოდება დედობა იყო, რომ ქალები ზედმეტად სათუთნი იყვნენ მძიმე სამუშაოსათვის, რომ ქალებისათვის შესაფერი საქმე იყო აღზრდა და კომფორტული, უსაფრთხო ატმოსფეროს შექმნა საკუთარი ოჯახისათვის.[32]

კაპიტალისტები აქტიურად უჭერდნენ (და დღესაც  უჭერენ) მხარს საოჯახო ქალობის იდეოლოგიას ქალებისათვის დაბალი ხელფასებისა და მათი შეუცვლელობის იდეის გასამართლებლად და მათთვის ორგანიზებაში ხელის შესაშლელად.[33] რადგან მხოლოდ ბურჟუა ან პეტი-ბურჟუა ქალს შეეძლო, ჰქონოდა ცხოვრება, რომელიც ქალურობის იდეოლოგიას შეეფერებოდა, ამ იდეოლოგიას უდიდესი გავლენა ჰქონდა მუშათა კლასის ხშირად ცვალებად სურვილებზე. ქალებმა გაითავისეს ქალურობის გამოსახულება და ქალებმაც და კაცებმაც „არამშრომელი“ ცოლი მაღალი სტატუსის მაჩვენებლად მიიჩნიეს. აქ აუცილებლად უნდა აღინიშნოს ის, რომ მუშათა კლასის ფარგლებში, ცოლს, რომელიც ხელფასისათვის არ შრომობდა, თავისუფლად შეეძლო, ოჯახში დამატებითი შემოსავალი შეეტანა წვრილმანი საქონლის წარმოებით, ანდაც, ეწარმოებინა საკვები და ტანსაცმელი, რაც ამ უკანასკნელთა ყიდვის აუცილებლობას შეამცირებდა.

უეჭველია, რომ მუშა კაცებს სექსისტური მოტივები ჰქონდათ და სექსისტურ არგუმენტებს მიმართავდნენ საოჯახო ხელფასისათვის ბრძოლაში – რომელსაც ჰარტმანი განიხილავს – და ბრძოლაში ბავშვებისა და ქალებისათვის დამცავი კანონმდებლობის მოსაპოვებლად, რომლებიც დაახლოებით ერთსა და იმავე დროს დაიწყო. თუმცა, თუკი გავითვალისწინებთ კაპიტალიზმის ისტორიას ამ მომენტამდე, მივხვდებით, რომ ეს მოტივები და არგუმენტები იყო ეფექტი და გამყარება კაპიტალიზმის მიერ შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილებისა, რაც ქალებს მარგინალურ, მეორად პოზიციას ანიჭებდა. მუშა კაცების სექსიზმის ახსნა შესაძლებელია კაპიტალიზმისაგან დამოუკიდებელი საზოგადოებრივი კავშირების სისტემისათვის მიმართვის გარეშე, თავად კაპიტალიზმის სისტემის ფუნდამენტურად პატრიარქალური ხასიათის დანახვის გზით. ამის ახსნა შესაძლებელია იმის დანახვით, რომ კაპიტალიზმი არის ეკონომიკური სისტემა, რომლის ფარგლებშიც შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილებას ისტორიულად სპეციფიკური ფორმა და სტრუქტურა აქვს, რომელიც ქალთა შრომის მარგინალიზირების გზით ანიჭებს კაცებს განსაკუთრებული სახის პრივილეგიასა და სტატუსს.

კაპიტალიზმი არ იყენებს გენდერულ იერარქიას და არც ადაპტირდება მასთან, მიუხედავად იმისა, რომ ორმაგი სისტემების თეორეტიკოსების უმეტესობა სწორედ ასე ფიქრობს. იგი დასაწყისიდანვე იყო დაფუძნებული გენდერულ იერარქიაზე, რომელიც კაცებს პირველადებად განსაზღვრავდა, ქალებს კი – მეორადებად. ქალთა ჩაგვრის განსაკუთრებული ფორმები, რომლებიც კაპიტალიზმის ფარგლებში არსებობს, არსებითია მისი ბუნებისათვის.[34] რა თქმა უნდა, ეს არ ნიშნავს იმას, რომ გენდერული იერარქია კაპიტალიზმამდე არ არსებობდა, ან კაპიტალიზმის მიერ შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილების განვითარება არ იყო დამოკიდებული უკვე არსებულ სექსისტურ იდეოლოგიასა და შრომის ფეოდალურ, გენდერულ დანაწილებაზე. ფეოდალური საზოგადოებიდან კაპიტალიზმის ბევრი სხვა ასპექტი განვითარდა, თუმცა, გარკვეულ მომენტში, ამ განვითარებამ ახალი, განსაკუთრებული ფორმა მიიღო.

თუკი ვიპოვით კაპიტალისტური საზოგადოების ისეთ ვერსიას, რომელშიც ქალთა შრომის მარგინალიზება არ ხდება, ის უნდა ჩავთვალოთ მახასიათებლად, რომელიც არ მიეკუთვნება კაპიტალიზმის სტრუქტურას. თუმცა, ჩვენ ასეთ ვერსიას ვერ ვიპოვით. თავის წიგნში „ქალთა როლი ეკონომიკურ განვითარებაში“, ესტერ ბოსერაპი დეტალურად აღწერს იმას, რომ მესამე მსოფლიოს ეკონომიკაში ქალთა მდგომარეობა კაპიტალისტური და „თანამედროვე“ ინდუსტრიული მეთოდების გამოჩენისთანავე უარესდება. მაშინაც კი, როდესაც კაპიტალიზმი შედის საზოგადოებაში, რომელშიც ქალთა შრომა ეკონომიკის ცენტრშია, იგი ქალთა შრომის მარგინალიზებას იწვევს.[35] იმის მტკიცებით, რომ კაპიტალისტური ეკონომიკა ქალთა მარგინალიზებას მოითხოვს, მე არ ვცდილობ, დავამტკიცო ისიც, რომ ჩვენ ლოგიკურად ვერ წარმოვიდგენთ კაპიტალიზმის ისეთ ფორმას, რომლის ფარგლებშიც ქალთა მარგინალიზება არ ხდება. მე მხოლოდ იმის დამტკიცებას ვცდილობ, რომ პირველადი გენდერული დიფერენცირებისა და არსებული სექსისტური იდეოლოგიის გათვალისწინებით, პატრიარქალური კაპიტალიზმი, რომელშიც ქალები მეორად სამუშაო ძალას წარმოადგენენ, ერთადერთი ისტორიული შესაძლებლობაა.

 

პრაქტიკული მნიშვნელობა

თეორია დალაგებულობის, თანამიმდევრულობის, სიმარტივის, განმარტებითი ძალის და ა.შ. სტანდარტებით უნდა შეფასდეს. თუმცა, საზოგადოებრივი თეორია, ამ სტანდარტების გარდა, იმის მიხედვითაც უნდა ფასდებოდეს, თუ რა არის მისი პრაქტიკული მნიშვნელობა. თეორია, რომელიც პოლიტიკური მოძრობის ნაწილადაა განზრახული, უნდა შეფასდეს იმის მიხედვით, თუ რამდენად შეუძლია მას მოძრაობის მიზნებთან დაახლოება. ამგვარად, ამ დასკვნით მონაკვეთში ვეცდები, დავასაბუთო, რომ ორმაგი სისტემების თეორიას გააჩნია არასასურველი პრაქტიკული მნიშვნელობა, რომელიც მიგვითითებს ფემინისტური მატერიალისტური თეორიის საჭიროებისაკენ, რომელიც არა მხოლოდ დაქორწინებულია მარქსიზმთან, არამედ ამ უკანასკნელის შესწორებული ვერსიის არსებითი ნაწილია.

ორმაგი სისტემების თეორია თავდაპირველად განსაზღვრული პრაქტიკული მიზეზით განვითარდა. მემარცხენეობა კაცების მიერ დომინირებული და აშკარად სექსისტური იყო და ფემინისტურ საზრუნავებს მხოლოდ და მხოლოდ ბურჟუაზიულ საკითხებად მიიჩნევდა. გაბრაზებულმა და გაღიზიანებულმა სოციალისტმა ქალებმა დაიწყეს ქალთა ჯგუფების შეკრება და ქალთა ავტონომიური მოძრაობის საჭიროების მტკიცება, რომელიც გამოასწორებდა მემარცხენეობის პრობლემებს და ფემინიზმის თეორიასა და პრაქტიკას შეიმუშავებდა. ორმაგი სისტემების თეორია, ნაწილობრივ, ამ არგუმენტის ელემენტად აღმოცენდა. თუკი კაპიტალიზმისა და პატრიარქატის, კლასიზმისა და სექსიზმის წყაროები ცალკეულ საზოგადოებრივ სისტემებში უნდა ვეძებოთ, მაშ, ქალებისათვის შერეული მემარცხენეობისაგან განცალკევებული, ავტონომიური მოძრაობის აუცილებლობა ყველაზე ლოგიკური გაგრძელებაა.

ნება მომეცით, განვაცხადო, რომ მე მჯერა, რომ ქალთა ავტონომიური მოძრაობა აუცილებელია დღევანდელი ქალებისა და მემარცხენეობისათვის ყველა იმ პრაქტიკული მიზეზით, რომლის შესახებაც ფემინისტები საუბრობენ. ქალებს აუცილებლად უნდა ჰქონდეთ სივრცე, სადაც ერთმანეთთან პოზიტიურ კავშირებს ჩამოაყალიბებენ და ეს კაცების გარეშე მოხდება. ჩვენ ორგანიზების, გადაწყვეტილებების მიღების, საუბრისა და წერის ნიჭის განვითარება ყველაზე კარგად გამოგვივა მხარდამჭერ გარემოში, რომელიც თავისუფალია კაცთა ბატონობისა და პატერნალიზმისაგან. ქალთა ავტონომიური მოძრაობა ყველაზე კარგად მისწვდება ქალებს, რომლებიც კარგად აღიქვამენ სექსიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის საჭიროებას, მაგრამ ჯერაც ვერ ხედავენ ამ ბრძოლის კავშირს სოციალიზმისათვის ბრძოლასთან. და ასე შემდეგ.

თუმცა, ქალთა ავტონომიური მოძრაობის უდავო პრაქტიკული აუცილებლობა არ ნიშნავს ორმაგი სისტემების თეორიის საჭიროებასაც. შრომის კაპიტალისტური, პატრიარქალური, გენდერული ნიშნით დანაწილების ფარგლებში კაცებისა და ქალების განსხვავებული მდგომარეობა ქმნის ქალთა დამოუკიდებლად ორგანიზების სტრატეგიულ აუცილებლობას, რათა აღმოვჩნდეთ ისეთ პოზიციაში, რომ შევძლოთ კვალიფიკაციის ამაღლება, გადაწყვეტილებების დამოუკიდებლად მიღება და ბრძოლა კაცებისა და მათი სექსიზმის წინააღმდეგ. თუმცა, ამ აუცილებლობიდან არ უნდა გამოვიტანოთ ის დასკვნა (რასაც ბევრი სოციალისტი ფემინისტი აკეთებს), რომ ეს ორი ცალკეული ბრძოლაა ორი ცალკეული სისტემის წინააღმდეგ.

მე მიჭირს იმის წარმოდგენა, თუ რას ნიშნავს კაპიტალიზმის წინააღმდეგ ბრძოლისაგან განცალკევებული ბრძოლა პატრიარქატის წინააღმდეგ პრაქტიკული თვალსაზრისით. მაგალითად, ქალთა რეპროდუქციული უფლებების საკითხები ნამდვილადაა წარმოდგენლი ქალთა გათავისუფლებისათვის ბრძოლის ფრონტის ხაზზე. თუკი შესაძლებელია, რომ საკითხების რომელიმე წყება ცალკეულად პატრიარქატის წინააღმდეგ ბრძოლის ნაწილად აღვიქვათ, მაშ, ქალთა რეპროდუქციული უფლებების საკითხები ნამდვილად ასეთი წყებაა. თუმცა, ნამდვილი ბრძოლა იყო და უნდა იყოს იმ კომპლექსური და შხამიანი კაპიტალისტური პატრიარქატის წინააღმდეგ, რომელშიც ვცხოვრობთ. კონსტიტუციაში ჰაიდის შესწორების შესახებ უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილების გათვალისწინებით გამოაშკარავდა, რომ ღარიბ და მესამე მსოფლიოს ქალთა რეპროდუქციული უფლებები იმაზე დიდ საფრთხეშია, ვიდრე ნებისმიერი სხვა ქალისა. წარსულში ამ ფაქტის არ აღიარება ქალთა მოძრაობის სერიოზული მარცხი იყო. ქალთა რეპროდუქციული თავისუფლების საკითხების წამოყენებით ქალები კაპიტალისტურ-პატრიარქალური სამედიცინო სისტემის სინამდვილეს უპირისპირდებიან. მეტიც, რეპროდუქციული უფლებებისათვის დღევანდელი ბრძოლა აუცილებლად მოიცავს დაპირისპირებას კაპიტალისტურ-პატრიარქალური სახელმწიფოს სტრუქტურებთან, სახელმწიფოსი, რომელიც ამჟამად ფინანსური კრიზისის წინაშე დგას. მაშ, პრაქტიკული გადმოსახედიდან, სრულიად შეუძლებელია პატრიარქალური სტრუქტურების წინააღმდეგ ბრძოლის ამ ყველაზე მნიშვნელოვანი ასპექტის განცალკევება კაპიტალისტური სტრუქტურების წინააღმდეგ ბრძოლისაგან.

 

შესაძლოა, ვინმემ ფემინისტური ბრძოლა ქალებზე სექსუალური ძალადობის წინააღმდეგ წარმოაჩინოს, როგორც ბრძოლა პატრიარქალური სტრუქტურების წინააღმდეგ, რომელიც არ მოიცავს ბრძოლას კაპიტალიზმთან. აუცილებელი არ არის, რომ ამ ბრძოლის ნაწილ ზოგიერთ ქმედებას, როგორებიცაა ფსიქოლოგიური კონსულტაცია გაუპატიურების მსხვერპლთათვის და პატრულირება სლოგანით „დავიბრუნოთ ღამე“, აუცილებლად ანტიკაპიტალისტური ბიძგი ჰქონდეს. თუმცა, მაგალითად, სექსუალური შევიწროება და ჩაგვრა სამუშაო ადგილას ვერ განცალკევდება იერარქიისა და მორჩილების სრული სისტემისაგან, რომელიც შეუცვლელ როლს ასრულებს თანამედროვე კაპიტალისტურ წარმოებით კავშირებში. სქესობრივი შევიწროების ნებისმიერი ფორმა რუტინული გზაა მუშა ქალებთან გასამკლავებლად და უამრავ ქარხანასა თუ კაბინეტში ზემდგომსა და ქვემდგომს შორის არსებული ურთიერთობის უმნიშვნელოვანეს ნაწილს წარმოადგენს. ქალთა სექსუალური გასაგნების უფრო დიდი სტრუქტურა ნამდვილად ვერ განცალკევდება კაპიტალიზმის ფარგლებში გაყიდვების ზრდის მცდელობისაგან, რაც იწვევს ქალთა სხეულების, როგორც სიამოვნების, ფუფუნებისა და მოხერხებულობის სიმბოლოთა მუდმივ ექსპლუატირებასა და საჩვენებლად გამოფენას.[36]

 

ჩემი აზრით, არსებობს გადაუდებელი პრაქტიკული მიზეზები იმ მოსაზრების უარსაყოფად, თითქოს პატრიარქატი და კაპიტალიზმი ცალკეული სისტემებია და ცალკეულ პოლიტიკურ ბრძოლებს მოიცავს. ამგვარი მიდგომა ფემინისტურ პოლიტიკურ ქმედებას ჯერ კიდევ მიიჩნევს ანტიკაპიტალისტურ, სოციალისტურ პოლიტიკურ ქმედებად. ეს ფაქტი ორმაგ საზრუნავს უქმნის მათ, ვინც თავს სოციალისტ ფემინისტად მიიჩნევს; ამავდროულად, სწორედ ამ ფაქტიდან გამომდინარე, ვერ ხერხდება სხვა სოციალისტებთან პირდაპირი დაპირისპირება.

 

ფემინიზმის გავლენის შედეგად, ბევრი სოციალისტი ინდივიდი და ორგანიზაცია ცდილობს, უკეთ იკვლიოს საკუთარი სექსისტური ცრურწმენები და პრაქტიკები; მათ უკეთ გაიაზრეს ქალთა ორგანიზებისა და ქალების პრობლემებთან გამკლავების საჭიროება. თუმცა, საერთო ჯამში, სოციალისტები ქალთა ჩაგვრასთან ბრძოლას თავად კაპიტალიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის მნიშვნელოვან ასპექტად არ მიიჩნევენ. ორმაგი სისტემების თეორია ამგვარ დამოკიდებულებას იმის მტკიცებით აქეზებს, რომ ქალთა სპეციფიკური ჩაგვრის კერა კაპიტალიზმის სისტემაში არ უნდა ვეძებოთ. შედეგად, სოციალისტური მოძრაობის ფარგლებში, ქალთა საკითხები ჯერ კიდევ გამოყოფილია, მათთან გამკლავებას, ზოგადად, მხოლოდ ქალები ცდილობენ და შერეული სოციალისტური მოძრაობა ვერ ახერხებს, ქალთა ჩაგვრასთან დაკავშირებული საკითხები ისევე სერიოზულად აღიქვას, როგორც სხვები.

 

კაპიტალიზმის ფარგლებში ქალთა ჩაგვრის თეორიას, რომელიც კაპიტალიზმს ბუნებრივად პატრიარქალურად გვიხატავს, შეუძლია, შეცვალოს ურთიერთობა ფემინისტურ პოლიტიკურ პრაქტიკებსა და კაპიტალისტური ინსტიტუტებისა და ურთიერთობების შეცვლისაკენ მიმართულ ბრძოლას შორის. თუკი სიმართლეა, რომ ქალთა მარგინალიზება და ჩვენი, როგორც მეორადი სამუშაო ძალის ფუნქციონირება მნიშვნელოვანია კაპიტალიზმისათვის (იმ ფორმით, რომლითაც იგი ისტორიულად განვითარდა და რომლითაც იგი დღეს არსებობს), მაშ, ქალთა ჩაგვრისა და ამ საზოგადოებაში ჩვენი მარგინალიზების წინააღმდეგ ბრძოლა თავისთავად ანტიკაპიტალისტურია.

 

ბარბარა ერენრაიხმა სოციალისტი ფემინისტი შემდეგნაირად დაახასიათა: სოციალისტი, რომელიც ორჯერ მეტ შეხვედრას ესწრება.[37] ამგვარი დახასიათება მთლად ირონიულიც არაა, რადგან სოციალისტური ფემინიზმის დღევანდელი გაგება ფემინისტურ პრაქტიკას ჯერ კიდევ სოციალისტური პრაქტიკის დანამატად აღიქვამს. ამ ქორწინებაში ჩვენ დატანჯული მდივანი ვართ, რომელსაც სახლში საოჯახო საქმიანობის შესრულებაც უწევს.

 

ჩემი აზრით, სოციალისტური ფემინიზმის პოლიტიკას ის განასხვავებს, რომ იგი შემდეგი პრინციპების მითითებებს იცავს: ფემინისტურ საორგანიზაციო პროექტებში ჩართვა თავისთავად მიიჩნევა მართებულ სოციალისტურ პოლიტიკურ სამუშაოდ; ნებისმიერ სოციალისტურ პოლიტიკურ სამუშაოს უნდა ჰქონდეს ფემინისტური განზომილება, იმ თვალსაზრისით მაინც, რომ უნდა დაისვას კონკრეტული კითხვები ქალთა ჩაგვრისა და სოციალისტურ მოძრაობასთან მათი კავშირის არსის შესახებ. ორმაგი სისტემების თეორია არ გვაძლევს თეორიულ საფუძველს სოციალისტური ფემინისტური პოლიტიკის მნიშვნელობის შესახებ ამგვარი მოსაზრების გასამართლებლად. ამგვარი საფუძვლის უზრუნველყოფა შეუძლია მხოლოდ ისეთ თეორიას, რომელიც ქალთა ჩაგვრის პირობებს ერთ სისტემაში მოქცეულად მიიჩნევს, სისტემაში, რომლისთვისაც ეს ჩაგვრა უმთავრესი ელემენტია.

 

 

 

[1] ორმაგი სისტემების თეორიის შესახებ სხვა მოსაზრებებისათვის, იხილეთ ლინდა ფელფსი, „პატრიარქატი და კაპიტალიზმი“, Quest, თავი 2, ნომერი 2, 1975 წლის შემოდგომა; ზილა აიზენშტაინი, „კაპიტალისტური პატრიარქატის თეორიის განვითარება“, აიზენშტაინი, ed., კაპიტალისტური პატრიარქატი და არგუმენტები სოციალისტური ფემინიზმის მხარდასაჭერად (ნიუ იორკი: Monthly Review Press, 1979), გვ. 5-40.

[2] ჯულიეტ მიჩელი, „ფსიქოანალიზი და ფემინიზმი“ (ნიუ იორკი: Vintage Books, 1975), გვ. 409.

[3] Ibid, გვ. 406.

[4] იხ. მინა დეივის კოფილდი, „უნივერსალური სქესობრივი ჩაგვრა: კრიტიკა მარქსისტული ანთროპოლოგიის გადმოსახედიდან“, Catalyst, ნომერი 10-11, 1977 წლის ზაფხული, გვ. 60-77.

[5] შეადარეთ: მაკდონოსა და ჰარისონის კრიტიკა მიჩელის ნაშრომისათვის „პატრიარქატი და წარმოებითი კავშირები“, Kuhn and Wolpe, ed., „ფემინიზმი და მატერიალიზმი“ (ლონდონი: Routeledge and Kegan Paul, 1978), გვ. 12-25.

[6] ენ ფერგიუსონი, „ქალები, როგორც ახალი რევოლუციური კლასი“, პეტ უოქერი, ed., „შრომასა და კაპიტალს შორის“ (ბოსტონი: South End Press, 1979), გვ. 279-312.

[7] ეს ის შეხედულებაა, რომელსაც მიჩელი გადმოსცემს ნაშრომში „ქალთა ქონება“ (ნიუ იორკი: Vintage Books, 1973); აგრეთვე იხილეთ შეილა როუბოთემის ნაშრომი „ქალთა ცნობიერება, კაცთა სამყარო“ (მიდლსექსი: Penguin Books, 1973), გვ. 61-63.

[8] იხ. ჯეინ ფლაქსი, „სჭირდებათ ფემინისტებს მარქსიზმი?“, Quest, თავი 3, ნომერი 1, 1976 წლის ზაფხული, გვ. 55.

[9] ცხადია, ფერგიუსონის მცდელობა, ბირთვული ოჯახი წარმოების წესად განმარტოს, ბევრ პრობლემასთანაა დაკავშირებული, თუმცა, მე არ მსურს, რომ ნაშრომში ამის ანალიზს დიდი ადგილი დავუთმო. პირველ რიგში, სექსუალურ-ემოციური წარმოების მისეული ფორმის ფარგლებში, მატერიალური საქონელი არ იწარმოება; რთულია, აღვიქვათ წარმოების წესის ფორმა (მარქსისეული თვალსაზრისით), რომელიც მატერიალურ საქონელს არ აწარმოებს. და მეორე, მისი მოსაზრება წინასწარ ასკვნის, რომ წარმოების სექსუალურ-ემოციურ წესს, შესაძლოა, გარკვეული დამოუკიდებელი არსებობა ჰქონდეს, რომელიც განცალკევებულია წარმოების კაპიტალისტური წესისაგან. თუკი გავითვალისწინებთ, რომ მის ფარგლებში მატერიალური საქონელი არ იწარმოება, ამგვარი დამოუკიდებლობა წარმოუდგენელია.

[10] იხ. როზალინდ პეჩესკი, „დეფისის დაშლა: რეპორტი მარქსისტულ-ფემინისტური ჯგუფების შესახებ 1-5“, აიზენშტაინი, ed., op. cit., გვ. 373-387.

[11] იხ. ილაი ზარეცკი, „კაპიტალიზმი, ოჯახი და პირადი ცხოვრება“ (ნიუ იორკი: Harper and Row, 1976); ენ ოუკლი, „ქალთა შრომა: წარსულისა და აწმყოს დიასახლისი“ (ნიუ იორკი: Vintage Books, 1974); რობერტა ჰამილტონი, „ქალთა გათავისუფლება: პატრიარქატისა და კაპიტალიზმის კვლევა“ (ლონდონი: George Allen and Unwin, 1978).

[12] საკუთარ ნაშრომში „ოჯახის, კერძო საკუთრებისა და სახელმწიფოს წარმოშობა“, რომელიც ბევრი ასეთი ანალიზის ამოსავალი წერტილია, ენგელსი იგივე ტენდენციას გამოხატავს. იგი ყოველი ისტორიული პერიოდის ყოველგვარ შრომას ყოფს ორ ნაწილად: კერძო და საჯარო შრომა.

[13] ბატია ვაინბაუმი და ეიმი ბრიჯესი, „სახელფასო ჩეკის მეორე მხარე: მონოპოლისტური კაპიტალი და მოხმარების სტრუქტურა“, აიზენშტაინი, ed., op. cit., გვ. 190-205.

[14] პატრიარქალურ ოჯახში კლასობრივი საზოგადოებისა და სახელმწიფოს საფუძვლის შესახებ მახვილი და დამაჯერებელი თანამედროვე მოსაზრებებისათვის, იხ. შერი ბ. ორტნერი, „ქალწული და სახელმწიფო“, Feminist Studies, თავი 4, ნომერი 3, 1978 წლის ოქტომბერი; გვ. 19-36.

[15] იხ. რეიმონდ უილიამსი, „მარქსიზმი და ლიტერატურა“ (ოქსფორდის უნივერსიტეტის სტამბა, 1977), გვ. 75-95.

[16] ამ ნაშრომის წინა ვერსიებში, ეს კატეგორია განვსაზღვრე, როგორც „შრომის სქესობრივი ნიშნით დანაწილება“, რაც თანამედროვე გამოყენებას შეეფერებოდა. თუმცა, მას შემდეგ მივედი იმ დასკვნამდე, რომ „შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილება“ უკეთ გადმოსცემს ფენომენს, რადგან „გენდერის“ კონცეფციის მეშვეობით, იგი კონცენტრირდება დანაწილების საზოგადოებრივ მნიშვნელობაზე და არა ბიოლოგიურ, ანდაც, „ბუნებრივ“ დანაწილებაზე.

[17] ძველ ბერძნულ საზოგადოებაში ოჯახთან ქალთა კავშირის ეკონომიკური და პოლიტიკური არსის განმარტებისათვის, იხ. მერილინ არტური, „გათავისუფლებული ქალები: კლასიკური ეპოქა“, Bridenthaland Koonz, ed., „ხილვადობის მოპოვება“ (ნიუ იორკი: Houghton Mifflin, 1977), გვ. 60-89; ასევე იხილეთ ელიზ ბოულდინგი, „ისტორიის ქვედა მხარე“ (ბოულდერი, კოლორადო: Westview Press, 1976), გვ. 257-263.

[18] იხ. ჯოუენ მაკნამარა და სიუზან ფ. უემპლი, „სიწმინდე და ძალაუფლება: შუა საუკუნეების ქალის ორმაგი დევნა“, Bridenthal and Koonz, ed., op. cit.; ასევე იხილეთ ელიზაბეთ ჯეინუეი, „კაცის მსოფლიო, ქალის ადგილი“ (ნიუ იორკი: Dell Publishing Company, 1971), გვ. 13-22.

[19] ნაშრომში „სქესის დიალექტიკა“ (ნიუ იორკი: Bantam Books, 1970), ფაიერსთოუნი მიიჩნევს, რომ მატერიალისტური გადმოსახედიდან განგვიმარტავს ქალთა ჩაგვრას. თუმცა, ჩემი აზრით, მისი განმარტების პრობლემა მდგომარეობს არა იმაში, რომ იგი კლასის განმარტებას სქესის მეშვეობით ცდილობს, არამედ იმ ფსიქოლოგისტურ მანერაში, რომელსაც იგი ამ განმარტებისას მიმართავს.

[20] ბოულდინგი, op. cit.

[21] მაგალითად, არსებობს ბევრი მტკიცებულება იმისა, რომ საზოგადოების მატრიფოკალურობა ან პატრიფოკალურობა მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული შრომის გენდერული ნიშნით დანაწილებაზე. იხ. ბეტი ს. დენიჩი, „სქესი და ძალაუფლება ბალკანეთში“, Rosaldo and Lamphere, ed., „ქალი, კულტურა და საზოგადოება“ (სტენფორდის უნივერსიტეტის სტამბა, 1975).

[22] ნენსი ჩოდოროვი, „დედობის რეპროდუქცია“ (ბერკლი: ბერკლის უნივერსიტეტის სტამბა, 1978); დოროთი დინერსტაინი, „ქალთევზა და მინოტავრი“ (ნიუ იორკი: Harper and Row, 1976).

[23] ბოულდინგი, op. cit.

[24] ჯუდით ბრაუნის მიერ იროკეზ ქალთა შედარებით მაღალი სტატუსის ანგარიშის დიდი ნაწილი დამოკიდებულია ამ უკანასკნელთა როლზე წარმოებაში და რესურსების იმ კონტროლზე, რომელსაც მათ ეს როლი ანიჭებს. იხ. „იროკეზი ქალები: ეთნოისტორიული ჩანაწერი“, Rayna Reiter, ed., „ქალთა ანთროპოლოგიისაკენ“ (ნიუ იორკი: Monthly Review Press, 1976).

[25] შესაძლოა, მერი რაიანის წიგნი „ქალობა ამერიკაში კოლონიალური დროიდან დღემდე“ (ნიუ იორკი: New Viewpoints, 1975) განვიხილოთ იმ მიდგომის გამოყენების მაგალითად, რომელსაც მე ვუწევ რეკომენდაციას. თავის ანგარიშსა და განმარტებებში, იგი ყოველთვის მიმართავს ქალთა ეკონომიკურ მდგომარეობას და მათ შრომით საქმიანობას, როგორც სახლში, ასევე სახლის გარეთ. თუმცა, ის არასდროს ამცირებს მდგომარეობის ტოტალურობას შრომის დანაწილების ანალიზამდე და ყოველთვის ათავსებს სხვა ელემენტებს კონკრეტულ ანგარიშში.

[26] მარქსი, „კაპიტალი“, თავი პირველი (ნიუ იორკი: International Publishers, 1967), გვ. 631-639.

[27] ელიზაბეთ ფოლკნერ ბეიკერი, „ტექნოლოგია და ქალთა შრომა“ (ნიუ იორკი: კოლუმბიის უნივერსიტეტის სტამბა, 1964), თავი პირველი.

[28] Ibid., ასევე იხილეთ ელის კესლერ-ჰარისი, „ქალები, შრომა და საზოგადოებრივი წყობილება“, Carroll, ed., op. cit., გვ. 335.

[29] ბეიკერი, თავი პირველი; კესლერ-ჰარისი, „სქესობრივი ნიშნით დაშრევება: მუშა ქალების ისტორიის გაგება“, Edwards, Reich, and Gordon, ed., „შრომითი ბაზრის სეგმენტაცია“ (ლექსინგტონი, მასაჩუსეტსი: D.C. Heath and Company, 1975). გვ. 217-242.

[30] ჯეინ ჰამფრისი, „ქალები: განტევების ვაცები და დამცავი სარქველები დიდი დეპრესიის დროს“, „რადიკალური პოლიტიკური ეკონომიკის განხილვა“ [Review of Radical Political Economics], თავი 8, ნომერი 1, 1975 წლის გაზაფხული. გვ. 98-121.

[31] ბეიკერი, op. cit., და კესლერ-ჰარისი, „სქესობრივი ნიშნით დაშრევება…“. ეს ორივე ნაშრომი დეტალურად განიხილავს სქესობრივი ნიშნით სეგრეგაციის დონეს მეცხრამეტე საუკუნის ამერიკის შეერთებულ შტატებში; ევროპის შესახებ მსგავსი ანგარიშისათვის, იხ. ტერეზა მ. მაკბრაიდი, „გრძელი გზა სახლისაკენ: ქალთა შრომა და ინდუსტრიალიზაცია“, Bridenthal and Koonz, ed., op. cit.

[32] ერენრაიხი და ინგლიში, „მისსავე სასარგებლოდ“ (გარდენ სითი, ნიუ იორკი: Doubleday Anchor Press, 1978); რაიანი, თავი მესამე; ენ დ. გორდონი და მერი ჯო ბიულე, „სქესი და კლასი კოლონიალურ და მეცხრამეტე საუკუნის ამერიკაში“, Carroll, op. cit.

[33] კესლერ-ჰარისი, „ქალები, შრომა და საზოგადოებრივი წყობილება“, გვ. 333-337.

[34] ენ ფორმანი ამტკიცებს, რომ საოჯახო შრომის სპეციფიკური ტიპი, რომელიც კაპიტალიზმის ფარგლებში ქალებს მიეწერება, არის შრომის ფორმა, რომელიც კაპიტალიზმისთვისაა დამახასიათებელი. ამით იმის თქმა მსურს, რომ ხელფასისათვის შრომა არ არის შრომის ერთადერთი ფორმა, რომელსაც კაპიტალიზმი ქმნის; იგი ქმნის პრივატიზებულ საოჯახო შრომასაც და ფორმანი ამტკიცებს, რომ ეს წარმოების კაპიტალისტური წესის უმნიშვნელოვანესი ელემენტია. იხ. „ქალურობა, როგორც გაუცხოება“ (ლონდონი: Pluto Press, 1977).

[35] ესტერ ბოსერაპი, „ქალთა როლი ეკონომიკურ განვითარებაში“ (ნიუ იორკი: St. Martin’s Press, 1979); ასევე იხილეთ ე.მ. ჩეინი და მ. შმინკი, „ქალები და მოდერნიზაცია: წვდომა ხელსაწყოებთან“, Nash and Safa, ed., „სქესი და კლასი ლათინურ ამერიკაში“ (ნიუ იორკი: Praeger, 1976).

[36] იხ. რაიანი, op. cit., გვ. 251-304.

[37] „სოციალისტური ფემინიზმის სამუშაო ქაღალდები“, პამფლეტი, ახალი ამერიკული მოძრაობა.

0